Hayvanlar Adası, 24 Haziran 2001
Turgut Durduran
Sicanlar ve Hayvanlar Hakkinda
Sican .... Farenin buyugu diye dusunur bir cok kimse. Kara vebanin yayilmasinda oynadigi rol sayesinde "tehlikeli" bir hayvan. Zaten Kibris'ta -- en azindan benim gibi seher cocuglarinin oldugu yerlerde -- fare gorunca buyuk bir tantana kopar, sican gorunce tantana daha da boyur.
Simdi "zengin" Sam Amcanin buyuk sehirlerinden birinde yasadigim icin yollari temiz, asfalti duzgun, faresiz bir sehirdeyim sandiysaniz yanildiniz. Lefgosanin asfalti gadar kotudur burasinin asfaltida. Yalniz nedensa yagmur yagar yagar ortaligda golcugler olur ama ortalig camur olmaz. Her neysa. Konumuz sicanlardi. Metro istasyonlarinda bol bol fare, sican gormek mumkundur.
Sican da hamamboculeri gibi "pis" bir hayvan sayilir. Sehirde var olmasinin yararlari da olsa bu beni ilgilendirmez simdi. Bu lafazanliklarin nedeni sicanlari ele alip hayvan haklari ile bilimsel deneyleri bir araya nasil getirebiliriz konusunda bir kac dusunce ortaya atmakdi.
Once bunu anladayim. Gendimiz cevreci sayarim. Buyuk sirketlerden, hukumetlerden baslamak uzere kisilere kadar herkesi cevreyi korumaknan yukumlu sayarim. Lefke de maden cikaran sirketin gerekirse zarar etmek pahasina olsun cevreye verdigi zarari tamir etmesi gerekir ve madeni cikarirken da surekli duzenlemeler yapmasi gerekir. Boyle bir sirketin geride bir cevre felaketi birakip gacmasina seyirci kalanlari da sorumlu dutarim bu konudan. Tabii sagolsun Kibrisin "ozel" durumu bunlar pratik degil su anda.
Cevreciyken hayvan haklarini da bir shekilde korumak gerek. Once yabani hayat gelir. Evlerde hayvan beslenmesi, hayvan eti yenmesi, deri ceket geyilmesi, hayvanlar uzerinde deneyler yapilmasi gibi klasik radikal hayvan haklari savunucularinin karsi cigdigi davranislara karsi degilim. Arasira bunlarin bazilari aklimi garishdirsalarda sanirim yavash yavash bir sonuca ulashdim.
Bunlari yazarken eklemem gerek. Hayvan haklari savunucularinin argumanlarini da dikkatli arasdirmadim veya okumadim. Bu da aklimi gurcalar. Ozellikle en radikal olanlarina fazla bir sempati duyacagimi hich sanmiyorum. Hele ekoterorizm turunde davranishlara.
Hayvanlar uzerinde deney yapma...
Kibrisda ne yazik ki universite bollugu olmasina ragmen dogru duzgun bir arastirma mantigi gelishmedi. Onun icin hayvanlar uzerinde deney yapma konusu fazla bir problem degil. Ama olmali. Mesela tip fakultesi laflari ortalikda geziyor. Nasil tip okulu olur hayvanlar uzerinde deney yapmayan? Kibrisda kim onaylaycak deneyleri 'uygun' veya 'uygunsuz' diye?
Arastirmalarim icin direk veya indirek olarak hayvanlar uzerinde deney yaptim veya deney yapanlarin deneylerini inceledim. Fareden dutun da maymuna hatta zebra, papagan gibi egzotik hayvanlara kadar cesitli hayvanlar uzerinde deneyler yapilir. Hayvanin buyuklugu, gelishmishligi arttikca da deney yapmak daha komplike bir burokrasi gerektirir. Anladigim kadariynan bu burokrasinin yaratilmasi 1960lar civarina rastlar. Insanlar uzerinde deney yapmanin kurallari belirlendikce ona ve kamuoyu tepkilerine paralel olarak hayvanlar uzerinde deney yapmanin da kurallari ortaya cikdi. Mesela senede 50-60 sican ile deney yapmak icin yuzlerce sayfalik bir rapor hazirlamak gerek. Hayvanlarin nerden alindigindan dutun da hangi kosullarda yetishdirildikleri, nasil ameliyat edildikleri, nasil olduruldukleri sonra nasil yok edildiklerine gadar her sheyi detaylariynan ortaya koyup kati gurallari olan bir komiteden izin almak gerek. Surekli bu izinin da gozden gecirilmesi ve yenilenmesi gerekli. Bunlarin yaninda insanlari hayvanlardan gecebilecek hastaliklara karsi vs koruma yontemleri de ayri bir konu.
Bazi deneyleri okuyunca "bu iskence" diye dusundugum oluyor. Bir farenin uzerinde hayvanin agirliginin 2/3'une ulashan insan tumorleri buyutmek, bir sicanin kafatasinda delik acip oraya bir cam pencere goyup haftalarca beyin ganamasi gecirmish bir shekilde yasadip incelemek vs vs. Bunlar gerekli mi? Tumorleri labaratuarda buyudup inceleyemezmiyiz? Komputer simulasyonlari yapamazmiyiz? Gorunushe gore daha degil. Peki yapamayiz diye insanlari kayirip hayvanlara iskence cekdirebilirmiyiz? Ishde kesin cevap veremedigim soru bu. Bence insan 'cinsciligi' (speciesism) yapmak su anki sartlarda uygundur. Bunun kotu bir arguman oldugunu da biliyorum cunku buna benzer argumanlarla insanlara karsi irkcilik da yapildi yillarca. Turkiye gibi ulkelerde hala daha insan haklari boyle argumanlarla cignenmekde.
Bunun farkinda olmayi da onemli sayiyorum. Bunun farkinda olup son vermek veya en aza indirmek icin calismak gerek.
Bu tur bir mantigin sinirlari nerde cizilir onu bilemeycem. Mesela hayvanlar aci ceker ama bitkiler aci cekmez turunde bir arguman var ortada. Aci cekmek yeterince belirleyici mi? Bence degil.
Daha cok sheyler geliyor aklima yazmak icin. Ama simdilik bu kadar yeter.